مشاوره قبل از ازدواج مذهبی چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟
- مرکز مشاوره اسلامی سبل السلام
- مقالات
مشاوره قبل از ازدواج مذهبی به این می‌پردازد که باورهای دینی و انتظارهای دو نفر چقدر با زندگی مشترکی که در نظر دارند سازگار است. در کنار اعتقادات، موضوعاتی مثل شیوه برخورد با اختلاف، ارتباط با خانواده‌ها، پول، صمیمیت و تربیت فرزند هم بررسی می‌شود.
ممکن است دو نفر هر دو خودشان را مذهبی بدانند، اما درباره پوشش، رفت‌وآمد، اشتغال یا نقش خانواده‌ها نظرهای متفاوتی داشته باشند. این تفاوت‌ها گاهی در جلسات خواستگاری دیده نمی‌شود؛ چون هر نفر تصور می‌کند منظور دیگری از «زندگی مذهبی» همان چیزی است که خودش در ذهن دارد.
جلسه مشاوره فرصت می‌دهد این تصورها به حرفهای روشن تبدیل شود: چه چیزی برای هر نفر مهم است، چه انتظاری از همسرش دارد و در کدام موضوع حاضر به توافق است؟
منظور از مشاوره قبل از ازدواج مذهبی چیست؟
این اصطلاح در مراکز مختلف ممکن است معنای متفاوتی داشته باشد. بعضی مراکز بیشتر بر راهنمایی دینی تمرکز می‌کنند و بعضی، مشاوره روان‌شناختی را با توجه به باورهای مذهبی مراجعان ارائه می‌دهند. پیش از انتخاب مشاور، بهتر است درباره روش کار و تخصص او سؤال کنید.
در مشاوره روان‌شناختی با رویکرد مذهبی، اعتقادات فرد در کنار وضعیت سلامت، ویژگی‌های شخصی و مهارت‌های ارتباطی او بررسی می‌شود. در یکی از الگوهای ایرانی مشاوره پیش از ازدواج نیز آموزه‌های اسلامی، نظریه‌های روان‌شناسی و شرایط فرهنگی در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ با تأکید بر آگاهی و مسئولیت‌پذیری در انتخاب همسر.[1]
برای مثال، اگر پایبندی به یک باور برای شما ضروری است، لازم است مشاور اهمیت آن را بفهمد. هم‌زمان، کیفیت ارتباط شما با طرف مقابل هم باید بررسی شود: آیا می‌توانید آزادانه حرف بزنید؟ آیا حرف و رفتار او با هم سازگار است؟ وقتی با خواسته‌اش موافق نیستید، چه اتفاقی می‌افتد؟
موضوعات اصلی در مشاوره ازدواج مذهبی
اعتقادات دینی و انتظار از همسر
پرسش «مذهبی هستی؟» پاسخ دقیقی درباره زندگی آینده نمی‌دهد. لازم است هر نفر توضیح دهد دینداری در زندگی او چه شکلی دارد و چه انتظاری از همسرش دارد.
برای یکی، انجام عبادت‌های فردی اهمیت بیشتری دارد. دیگری ممکن است حضور در برنامه‌های مذهبی را بخشی از زندگی خانوادگی بداند. نفر سوم درباره نوع پوشش یا شیوه معاشرت حساسیت بیشتری داشته باشد. این‌ها مثال‌هایی از تفاوت‌هایی است که باید پیش از ازدواج درباره‌شان حرف زد.
می‌توانید گفت‌وگو را با این سؤال شروع کنید: «کدام باور یا رفتار دینی برایت آن‌قدر مهم است که انتظار داری همسرت هم به آن پایبند باشد؟» پاسخ روشن به این سؤال، از جمله‌ای مثل «باید هم‌فکر باشیم» اطلاعات بیشتری می‌دهد.
در ابزارهای ارزیابی رابطه نیز باورهای معنوی از این جهت بررسی می‌شوند که چگونه در رابطه حضور دارند و آیا برای زوج منبع همراهی هستند یا تنش.[2] برای همین، شناخت باور فعلی طرف مقابل و انتظار او از آینده، هر دو اهمیت دارند.
پوشش، معاشرت و حریم شخصی
بخشی از تفاوت مذهبی در ازدواج، هنگام تصمیم‌های روزمره دیده می‌شود: شرکت در مهمانی، ارتباط با همکاران، انتشار عکس در شبکه‌های اجتماعی یا انتخاب نوع پوشش.
فرض کنید یکی از دو نفر از پوشش فعلی طرف مقابل خبر دارد، اما انتظار دارد بعد از ازدواج تغییر کند. اگر این انتظار گفته نشود، ممکن است هر دو با تصور متفاوتی وارد زندگی مشترک شوند. بهتر است درباره همین وضعیت فعلی صحبت کنند و روشن شود توافقشان به چه چیزی وابسته است.
حریم شخصی هم موضوع مهمی است. هر نفر چه انتظاری درباره دسترسی به تلفن همراه، زمان تنهایی یا ارتباط با دوستان دارد؟ آیا هر دو با این انتظار موافق‌اند؟
انتظارها در این موارد از یک زوج به زوج دیگر فرق می‌کند. برای رسیدن به توافق، باید فرصت بیان نظر برای هر دو وجود داشته باشد.
نقش زن و مرد، کار و تصمیم‌گیری
عبارت‌هایی مثل «مسئولیت‌پذیر باشد» یا «اهل زندگی باشد» تا وقتی به رفتار مشخصی اشاره نکنند، مبهم می‌مانند.
در جلسه مشاوره می‌توان درباره کارهای خانه، تأمین هزینه‌ها، ادامه تحصیل و تصمیم‌های مهم صحبت کرد. ارزیابی انتظار زوج از تقسیم مسئولیت و شیوه تصمیم‌گیری، یکی از بخش‌های شناخته‌شده در ابزارهای مشاوره پیش از ازدواج است.[2]
مثلاً اگر هر دو شاغل باشند، کارهای خانه چطور تقسیم می‌شود؟ اگر فرصت شغلی خوبی در شهر دیگری پیش بیاید، چه کسی و بر چه اساسی تصمیم می‌گیرد؟ اگر یکی از دو نفر بیمار شود یا مدتی نتواند کار کند، دیگری چه مسئولیتی می‌پذیرد؟
در خانواده‌های مذهبی ممکن است دو نفر برداشت متفاوتی از وظایف همسر داشته باشند. بیان این برداشت‌ها پیش از ازدواج کمک می‌کند انتظارهای ناگفته زودتر دیده شوند. بهتر است هر نفر توضیح دهد از نقش خودش چه می‌فهمد و از طرف مقابل چه می‌خواهد.
ارتباط با خانواده‌ها و استقلال زوج
نظر خانواده در انتخاب همسر می‌تواند اثر زیادی داشته باشد. با این حال، لازم است نظر خود دو نفر هم شنیده شود؛ به‌ویژه وقتی موافقت آن‌ها با رضایت خانواده یکسان نیست.
بررسی ارتباط با خانواده‌ها، دوستان و تفاوت‌های فرهنگی در ارزیابی‌های پیش از ازدواج جای دارد.[3] در عمل، می‌توان این موضوع را با موقعیت‌های آشنا بررسی کرد: رفت‌وآمد هفتگی، زندگی نزدیک والدین، کمک مالی به خانواده یا مطرح کردن اختلاف زوج با دیگران.
فرض کنید یکی از دو نفر انتظار دارد همه تعطیلات در کنار خانواده‌اش بگذرد و دیگری بخشی از این زمان را برای زندگی دونفره می‌خواهد. بهتر است پیش از ازدواج درباره تعداد دیدارها و مناسبت‌ها صحبت کنند.
پرسش دیگری که ارزش بررسی دارد این است: اگر بین همسر و خانواده اختلافی پیش آمد، چطور به حرف هر دو گوش می‌دهیم و برای زندگی خودمان تصمیم می‌گیریم؟ پاسخ به این سؤال می‌تواند نشان دهد هر نفر چه برداشتی از احترام به والدین و استقلال زندگی مشترک دارد.
مسائل مالی و معنای تعهد
مسائل مالی به میزان درآمد محدود نمی‌شود. عادت خرج کردن، بدهی، پس‌انداز و انتظار از سبک زندگی هم باید روشن باشد. گفت‌وگو درباره وضعیت مالی فعلی و شیوه تصمیم‌گیری درباره پول، از موضوعات اصلی آمادگی برای ازدواج است.[4]
در مشاوره ازدواج مذهبی، می‌توانید درباره انتظارهای خود از تعهدات مالی ازدواج، هزینه مراسم، کمک به والدین و کمک‌های خیریه هم صحبت کنید. ممکن است هر دو نفر با ساده‌زیستی موافق باشند، اما یکی منظورش مراسم کم‌هزینه باشد و دیگری بخواهد تمام زندگی با حداقل هزینه اداره شود.
برای شروع، یک بودجه تقریبی بنویسید: مسکن، مخارج ماهانه، قسط‌ها و مبلغی که می‌توانید پس‌انداز کنید. بعد درباره هزینه‌هایی صحبت کنید که یکی از شما ضروری می‌داند و دیگری قابل حذف.
لازم است هر نفر بداند با چه واقعیت مالی روبه‌روست. وعده‌هایی مثل «بعداً همه‌چیز درست می‌شود» باید با توضیح درباره شرایط فعلی و برنامه‌ای قابل بررسی همراه شود.
صمیمیت عاطفی و سلامت جنسی
انتظار از محبت و نزدیکی هم در مشاوره پیش از ازدواج جای دارد. بعضی افراد دوست دارند محبت را بیشتر با کلام دریافت کنند؛ بعضی، همراهی و وقت گذاشتن را مهم‌تر می‌دانند. بهتر است درباره این تفاوت‌ها حرف بزنید.
در موضوع سلامت جنسی نیز ممکن است سؤال‌ها یا نگرانی‌هایی وجود داشته باشد که مطرح کردنشان برای فرد دشوار است. پژوهشی کیفی با مشارکت زوج‌های در آستانه ازدواج در ایران، نیاز به آموزش سلامت جنسی و مشکلات دسترسی به اطلاعات مناسب را مطرح کرده است.[5]
در جلسه حرفهای باید بتوان درباره انتظارها، نگرانی‌ها و مرزهای رابطه با حفظ احترام صحبت کرد. توجه به رضایت هر دو نفر و پرهیز از فشار، بخشی از این گفت‌وگوست. اگر موضوعی به ارزیابی پزشکی نیاز داشته باشد، مشاور می‌تواند ارجاع مناسب پیشنهاد کند.
آمادگی عاطفی و شیوه برخورد با اختلاف
وقتی بین شما اختلاف پیش می‌آید، معمولاً چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا می‌توانید خواسته خود را بیان کنید؟ آیا یکی از شما گفت‌وگو را قطع می‌کند یا بحث به توهین می‌رسد؟
نحوه ارتباط، مدیریت اختلاف و انتظار از رابطه، در ارزیابی‌های پیش از ازدواج بررسی می‌شود.[3] یکی از راه‌های ملموس صحبت کردن درباره این موضوع، مرور یک اختلاف واقعی است: چه چیزی شروعش کرد، هر نفر چه گفت و چگونه به پایان رسید؟
مشاور ممکن است درباره وضعیت سلامت روان و تجربه‌های گذشته‌ای که بر رابطه اثر می‌گذارند هم سؤال کند. اگر نگرانی مشخصی وجود دارد، لازم است شدت و اثر آن بر زندگی بررسی شود و در صورت نیاز، ارزیابی تخصصی انجام گیرد.
تهدید، تحقیر مکرر، اجبار جنسی یا رفتارهایی که فرد را از دیگران جدا و کنترل می‌کنند، نیاز به توجه جداگانه دارند. سازمان جهانی بهداشت، آزار روانی و رفتارهای کنترل‌گرانه را در تعریف خشونت شریک عاطفی قرار می‌دهد.[6] در چنین شرایطی، باید امکان بیان نگرانی در فضایی امن و دریافت کمک تخصصی فراهم باشد.
فرزندآوری و تربیت دینی فرزند
توافق بر سر داشتن فرزند، همه سؤال‌های این بخش را پاسخ نمی‌دهد. زمان فرزندآوری، مسئولیت مراقبت، شیوه تربیت و نقش پدربزرگ و مادربزرگ هم نیاز به گفت‌وگو دارد.
در خانواده مذهبی، بهتر است درباره آموزش دینی کودک نیز صحبت شود. برای نمونه، چه تجربه‌ای از تربیت دینی خودتان دارید؟ دوست دارید کدام بخش آن در زندگی فرزندتان تکرار شود؟ درباره انتخاب مدرسه یا شرکت او در برنامه‌های مذهبی چه نظری دارید؟
اگر کودک در آینده سؤال یا تردیدی درباره باورهای خانواده مطرح کند، هر کدام از شما چه واکنشی نشان می‌دهید؟ این سؤال می‌تواند تفاوت نگاه دو نفر به تربیت را روشن‌تر کند.
موضوع دیگری که در گفت‌وگوهای آمادگی ازدواج مطرح می‌شود، برخورد زوج با دشواری‌های احتمالی فرزندآوری است.[4] صحبت درباره آن کمک می‌کند هر نفر بداند در شرایطی که برنامه‌ها مطابق انتظار پیش نمی‌رود، چه نوع همراهی از دیگری می‌خواهد.
چه سؤال‌هایی برای جلسه مشاوره آماده کنیم؟
لازم نیست با یک فهرست طولانی وارد جلسه شوید. چند سؤال از موضوعاتی که واقعاً ذهن شما را مشغول کرده، شروع مناسبی است:
- کدام انتظارمان از همسر را هنوز روشن و مستقیم نگفته‌ایم؟
- آیا موافقت ما درباره موضوع مهمی، به تغییر طرف مقابل بعد از ازدواج وابسته است؟
- در آخرین اختلاف، چه رفتاری از یکدیگر دیدیم و چه چیزی حل‌نشده ماند؟
- درباره پول یا خانواده‌ها، کجا هنوز تصورهای متفاوتی داریم؟
- اگر یکی از ما به زمان بیشتری برای تصمیم‌گیری نیاز داشته باشد، دیگری چه واکنشی نشان می‌دهد؟
این پرسش‌ها نمونه‌هایی برای آماده شدن هستند. پاسخشان را با یک مثال از رابطه خودتان همراه کنید. عبارت «خانواده‌دوست است» وقتی روشن‌تر می‌شود که توضیح دهید در یک موقعیت واقعی چه رفتاری از او دیده‌اید.
مشاور مناسب برای زوج مذهبی چه ویژگی‌هایی دارد؟
برای ارزیابی روان‌شناختی ازدواج، تخصص و صلاحیت حرفهای مشاور را بررسی کنید. در ایران، سامانه سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره امکان جست‌وجوی اعضا و بررسی اطلاعات پروانه اشتغال را فراهم کرده است.[7] درباره تجربه مشاور در مشاوره پیش از ازدواج و کار با زوج‌هایی با باورهای مذهبی نیز سؤال کنید.
مهم است که هر دو نفر بتوانند در جلسه حرف بزنند و باورهایشان با احترام شنیده شود. پرهیز از تحمیل باورها و ارزش‌های شخصی مشاور به مراجع، از اصول مطرح‌شده در اخلاق حرفهای مشاوره است.[8]
پیش از شروع، درباره محرمانگی، نحوه برگزاری جلسات و حضور احتمالی خانواده‌ها سؤال کنید. اگر پرسشنامه‌ای استفاده می‌شود، بپرسید چه چیزی را بررسی می‌کند و نتیجه آن چگونه در گفت‌وگو به کار می‌رود. برای پرسش‌های مشخص شرعی یا حقوقی نیز باید به فرد دارای صلاحیت در همان حوزه مراجعه کرد.
پرسش‌های متداول
آیا تفاوت در میزان مذهبی بودن مانع ازدواج است؟
با این عبارت کلی نمی‌توان درباره یک رابطه تصمیم گرفت. باید روشن شود تفاوت در چه موضوعی است و چه اثری بر زندگی خواهد داشت. تفاوت در یک عادت شخصی با اختلافی که تمام تصمیم‌های مربوط به پوشش، معاشرت یا تربیت فرزند را تحت تأثیر قرار می‌دهد، یکسان نیست. مشاوره کمک می‌کند این تفاوت مشخص‌تر بررسی شود.
مشاوره قبل از ازدواج مذهبی چند جلسه طول می‌کشد؟
تعداد جلسات به روش مشاور، میزان شناخت دو نفر و موضوعات نیازمند بررسی بستگی دارد. می‌توانید در جلسه نخست درباره برنامه پیشنهادی سؤال کنید. مهم است برای ابهام‌ها وقت کافی وجود داشته باشد و در پایان، بازخوردی روشن درباره موضوعات بررسی‌شده دریافت کنید.
آیا آموزش‌های مرکز بهداشت برای شناخت تناسب دو نفر کافی است؟
کلاس‌های عمومی آموزش هنگام ازدواج و بررسی‌های سلامت، هدف آموزشی و بهداشتی دارند. ارزیابی رابطه دو نفر به گفت‌وگو درباره شرایط و نگرانی‌های همان زوج نیاز دارد. اگر درباره انتخاب همسر یا اختلاف‌های مشخص تردید دارید، این موضوع را در جلسات اختصاصی مشاوره پیش از ازدواج مطرح کنید.[9]
از جلسه مشاوره چه نتیجه‌ای باید بگیرید؟
در پایان مشاوره قبل از ازدواج مذهبی، بهتر است بازخورد مشخصی درباره رابطه دریافت کنید: در چه موضوعاتی هماهنگ هستید، کدام اختلاف‌ها به گفت‌وگوی بیشتر نیاز دارند و چه انتظارهایی هنوز روشن نشده‌اند؟ اگر مشاور از پرسشنامه استفاده کرده، نتیجه آن باید در کنار گفت‌وگو درباره شرایط شما توضیح داده شود.
اگر پاسخ مسئله‌ای مهم همچنان «بعد از ازدواج درست می‌شود» است، همان موضوع را دوباره به جلسه بیاورید. مثلاً درباره ادامه تحصیل، شکل پوشش یا ارتباط با خانواده، هر نفر باید بداند طرف مقابل اکنون چه نظری دارد. تصمیم برای ازدواج زمانی آگاهانه‌تر است که بر شناخت شرایط فعلی و توافق‌های روشن تکیه کند.
